Whence
Hei-tiki (wisior z zielonego kamienia)
Wynalazek

Hei-tiki (wisior z zielonego kamienia): skąd to się wzięło?

Hei-tiki pochodzi z Nowej Zelandii (Aotearoa). To maoryski wisior noszony na szyi, w kształcie ludzkiej postaci, zwykle wyrzeźbiony z pounamu, nowozelandzkiego zielonego kamienia; dawne wisiory są cenione jako taonga i przekazywane z pokolenia na pokolenie.

Postać noszona na szyi

Hei oznacza coś, co wisi na szyi, a tiki to maoryska nazwa ludzkich postaci. W tradycji Maorysów Tiki był też pierwszym człowiekiem, a jedna z teorii łączy wisior właśnie z nim. Postacie są żeńskie albo bezpłciowe. Ich dokładne znaczenie jest niejasne: jedni widzą w nich upamiętnienie przodków, inni łączą je z płodnością i porodem, a kobieta, która miała kłopot z zajściem w ciążę, często dostawała hei-tiki od rodziny męża.

Kształtowane cierpliwością

Najcenniejsze hei-tiki rzeźbi się z pounamu, nefrytu lub bowenitu cenionego za piękno, wytrzymałość i dużą twardość; nefryt występuje na Wyspie Południowej. Kamień najpierw prawdopodobnie przycinano w kształt ostrza małego ciosła, a przechylona głowa pozwala oszczędzić cenny kamień. Wygładzano go, szlifując ścierniwem, a potem powoli kształtowano patykami i wodą. Po długim polerowaniu wisior zawieszano na plecionym sznurku z lnu, a jego oczy często inkrustowano krążkami z muszli pāua.

Skąd skojarzenie z Hawajami

Rzeźby tiki wielu osobom kojarzą się z Hawajami, ale ten obraz pochodzi głównie z kontynentalnej Ameryki. Amerykańska „kultura tiki” zaczęła się w 1933 roku od baru w stylu polinezyjskim w Kalifornii, a nazwę wzięła od maoryskiego Tiki. Bary tiki otwierano też na Hawajach, a po tym, jak Hawaje stały się w 1959 roku stanem USA, kalifornijscy surferzy nosili naszyjniki z tiki. Hawajczycy nie używali jednak słowa tiki: u nich to kiʻi. Sam hei-tiki jest maoryski, wyrzeźbiony z nowozelandzkiego kamienia.

Źródła: en.wikipedia.org › Hei tiki ↗ · en.wikipedia.org › Tiki culture ↗ · artsandculture.google.com ↗ · canterburymuseum.com ↗

Więcej z kategorii: Wynalazki

Fileteado (malarstwo szyldowe)
Wynalazek

Fileteado (malarstwo szyldowe)

📍 Buenos Aires, Argentyna

Fileteado, czyli zawijasy, kwiaty i jaskrawe, ozdobne litery, narodziło się w Buenos Aires pod koniec XIX wieku na konnych wozach rozwożących mleko, chleb i owoce. Styl ukształtowali włoscy imigranci, a UNESCO wpisało go na swoją listę w 2015 roku.

Stetoskop
Wynalazek

Stetoskop

📍 Paryż, Francja

Francuski lekarz René Laennec wynalazł go w 1816 roku w paryskim szpitalu, gdy zauważył, że zwinięta kartka papieru przenosi dźwięki serca do jego ucha. Pierwsza wersja była zwykłą drewnianą rurką.

Mapa z patyków (morska mapa z patyków i muszli)
Wynalazek

Mapa z patyków (morska mapa z patyków i muszli)

📍 Wyspy Marshalla

Nawigatorzy z Wysp Marshalla wiązali żebra liści palmowych w mapy fal oceanicznych, a maleńkie muszle oznaczały wyspy. Uczyli się map na pamięć przed rejsem, zamiast czytać je na morzu.

Więcej z kontynentu: Oceania

Ratownictwo na falach (sport plażowy)
Gra

Ratownictwo na falach (sport plażowy)

📍 Bondi i Bronte, Sydney, Australia

Ratownictwo na falach rozkwitło na plażach Sydney, gdy na początku XX wieku zezwolono na kąpiele w ciągu dnia; Bondi i Bronte rywalizują o miano pierwszego klubu. Zawody zamieniły ratownicze umiejętności w wyścigi, np. wiosłowanie ciężkimi łodziami przez fale.

Ukulele
Muzyka i taniec

Ukulele

📍 Honolulu, Hawaje

Rzemieślnicy z Madery, którzy przypłynęli na Hawaje w 1879 roku, przerobili w latach 80. XIX wieku swoją małą gitarkę machete na ukulele, a król Kalākaua uczynił z niego ulubiony instrument dworu. Hawajska nazwa znaczy mniej więcej „skacząca pchła”.

Australijski pies pasterski (blue heeler)
Zwierzę

Australijski pies pasterski (blue heeler)

📍 Dolina Huntera i Sydney, Nowa Południowa Walia, Australia

Blue heelera wyhodowano w Nowej Południowej Walii: w XIX wieku Thomas Hall krzyżował collie z dingo w Dolinie Huntera, a hodowcy z Sydney później udoskonalili te psy. „Heeler” wziął się od jego talentu do poganiania upartego bydła szczypaniem w pięty (heels).