Kıyafetler ve moda nereden geliyor?
Pek çok giysi yanlış bir yerin adını taşır ya da hiçbir yerin adını taşımaz. Her hikâye, bir giysinin, şapkanın, ayakkabının ya da kumaşın ilk nerede yapılıp giyildiğini gösterir.
6 kıtadan 22 hikâye
- Afrika · 3
- Asya · 3
- Avrupa · 6
- Kuzey Amerika · 4
- Güney Amerika · 3
- Okyanusya · 3
Afrika
Aso oke (el dokuması kumaş)
📍 Yoruba toprakları (güneybatı Nijerya)
Aso oke, Yoruba dokumacılarının, çoğunlukla erkeklerin elde dokuduğu kumaştır; güneybatı Nijerya'daki Iseyin onun büyük dokuma kasabasıdır. Parıl parıl kırmızı ya da mor alaari, bej sanyan ve çivit mavisi etu; cüppelere, başlıklara ve kadınların gele denen baş bağına dönüşür.
Kente kumaşı
📍 Gana (Aşanti ve Ewe toprakları)
Kente, çoğu zaman bir el genişliğinde dar şeritler halinde dokunur ve bunlar birbirine dikilerek büyük, parlak bir kumaş olur. Bugünkü Gana'da Aşanti ve Ewe dokumacıları onu en az 17. yüzyıldan beri yapıyor; Aşanti efsanesine göre ilhamı bir örümcek ağıdır.
Kuba kumaşı (rafya “kadife”)
📍 Kasai, DK Kongo (Kuba Krallığı)
Kuba kumaşı, DK Kongo'nun Kasai bölgesindeki eski Kuba Krallığı'ndan gelir. Erkekler rafya palmiyesi liflerinden kareler dokur, sonra kadınlar onları işleyip dikişleri kesip kadife gibi görünen ve hissedilen yumuşak bir hav oluşturur.
Asya
Katlanır yelpaze
📍 Kyoto–Nara, Japonya
Tarihçilerin çoğuna göre katlanır yelpaze Japonya'da icat edildi. 988'de bir Japon keşiş Çin imparatoruna katlanır yelpazeler gönderdi ve Çinliler onlara “Japon yelpazesi” dedi. Onları Avrupa'ya muhtemelen ilk getirenler Portekizli tüccarlardı; orada İspanya onları ünlü yaptı.
Sari
📍 Hint alt kıtası
Sari, bele sarılıp omza atılan, yaklaşık 4 ila 8 metre uzunluğunda dikişsiz tek parça bir kumaştır. Eski Hindistan'ın bel örtüsü, omuz örtüsü ve göğüs bandından oluşan üçlüsünden doğdu; adı Sanskritçede “kumaş şeridi” anlamına gelen sözcükten gelir.
Topuklu ayakkabı
📍 İran (Pers)
Topuklar İran'da, süvarilerin ayaklarını üzengide tutmasına yardım eden binici ayakkabısı olarak başladı. 1600 civarında Şah Abbas'ın İran'ı Avrupa'nın ilgisini çekince Avrupalı erkekler topuk giymeye başladı; XIV. Louis'nin sarayında kırmızı topuklar ayrıcalıklıların işaretiydi.
Avrupa
Bere
📍 Batı Pireneler, Fransa ve İspanya
Bere, Ansó ve Roncal vadilerinden Béarn'a kadar batı Pirenelerdeki çobanların gündelik başlığıydı. Oloron-Sainte-Marie çevresindeki atölyeler 17. yüzyılda onu ticari olarak üretmeye başladı ve dünya onu “Bask beresi” olarak tanıdı.
Blazer
📍 Cambridge, İngiltere
İlk blazerlar, Cambridge'deki St John's College'ın 1825'te kurulan kürek kulübü Lady Margaret Boat Club'ın parlak kırmızı ceketleriydi. Renkleri alev alev (blazing) olduğu için onlara blazer dendi; ad sonra başka kulüplerin ceketlerine de yayıldı.
.jpg/330px-Boots_on_the_beach_(Unsplash).jpg)
Chelsea bot (yanları lastikli bot)
📍 Londra, İngiltere
Yanları lastikli, bağcıksız botları Viktorya dönemi Londra'sında Kraliçe Viktorya'nın kunduracısı J. Sparkes Hall icat etti; kraliçenin onlarla her gün yürüdüğüyle övünürdü. “Chelsea bot” adını ancak 1950'ler ve '60'larda, King's Road kalabalığı yeniden moda yapınca aldılar.
.jpg/330px-Suit_and_tie_(Unsplash).jpg)
Kravat
📍 Hırvatistan (Habsburg Askerî Sınırı)
Kravat, Otuz Yıl Savaşları (1618–1648) sırasında Fransa'da görev yapan Hırvat askerlerin düğümlü boyun atkılarına dayanır. Parisliler onları taklit etti ve “Croates”den “cravates” adını verdi. Hırvatistan bugün 18 Ekim'i Kravat Günü olarak kutluyor.
Lederhosen (deri pantolon)
📍 Bavyera ve Avusturya Alpleri
Deri pantolonlar bir zamanlar tüm Avrupa'da giyilirdi, ama iş ve av kıyafeti olarak Bavyera ve Avusturya Alpleri'nde yaşamayı sürdürdü. Orada da kaybolmaya yüz tutunca bir öğretmen 1883'te yerel kıyafeti kurtarmak için bir dernek kurdu; şimdi Oktoberfest'in gözdeleri.
Wellington çizmesi (lastik çizme)
📍 Londra, İngiltere
Wellington çizmeleri adını 1. Wellington Dükü'nden alır; dük 19. yüzyılın başında Londra'daki kunduracısı, St James's Street'teki Hoby'ye Hessen binici çizmesini yeniden tasarlattı. İlk wellingtonlar deriydi; su geçirmez lastik olanlar 1850'lerde geldi.
Kuzey Amerika
Beyzbol şapkası
📍 Brooklyn, New York, ABD
Beyzbol şapkası, Brooklyn Excelsiors'ın sahaya uzun siperlikli, yuvarlak bir şapkayla çıktığı 1860'a uzanır; 1900'e gelindiğinde “Brooklyn tarzı” şapka tutmuştu. 1940'larda eklenen lateks bir sertleştirici modern şapkaya biçimini verdi.
Mola (katmanlı kesme kumaş panosu)
📍 Guna Yala (San Blas Adaları), Panama
Guna kadınları molaları renkli kumaşları üst üste koyup şekilleri keserek alttaki renkleri ortaya çıkarmakla yapar. Desenler vücut boyamasıyla başladı ve 19. yüzyılda ticaret kumaşına geçti; bugün molalar bluzlarını süslüyor.
Navajo omuz battaniyesi
📍 Navajo Nation (Arizona ve New Mexico), ABD
Navajo kadınları kilim yapmadan önce, omuzlara sarılarak giyilen çizgili yün battaniyeler dokurdu. Ova halkları onlara çok değer verirdi: 1850'de bir tanesi 50 dolar altına mal olabiliyordu. Yer kilimlerine geçiş ancak demiryolu 1880'lerde Navajo topraklarına ulaşınca geldi.
Polar kumaş
📍 Lawrence, Massachusetts, ABD
Polar kumaş 1970'lerin sonunda Lawrence, Massachusetts'teki Malden Mills dokuma fabrikasında geliştirildi: fabrika, bebek tulumu için ürettiği polyester kumaşı yüne hafif ve sıcak bir rakip yaptı. Kumaşın patenti hiç alınmadı, böylece polar kısa sürede her yere yayıldı.
Güney Amerika
Chullo (kulak kapaklı örgü bere)
📍 Peru ve Bolivya'nın And Dağları
Kulak kapaklı örgü bir bere olan chullo, Peru ve Bolivya'nın yaylalarından gelir. Örgüyü İspanyollardan öğrenen And örgücüleri onu alpaka, lama ya da koyun yününden örer; Titicaca Gölü'ndeki Taquile Adası'nda chullo örmek UNESCO listesindeki bir mirastır.
.jpg/330px-Day_13_El_sombrero_esta_listo_(32255918006).jpg)
Panama şapkası
📍 Ekvador (Montecristi'den Cuenca'ya)
Panama şapkaları Ekvador'da toquilla palmiyesi hasırından örülür. Yanlış adlarını, kıstaktan geçen Altına Hücum maden arayıcıları da dahil, onları Panama'da satın alan yolculara borçludurlar. UNESCO bu dokuma zanaatını 2012'de listesine aldı.
Sombrero vueltiao (çizgili kamış şapka)
📍 Sinú ve San Jorge vadileri (Córdoba ve Sucre), Kolombiya
Siyah beyaz sombrero vueltiao, Kolombiya'nın Sinú ve San Jorge vadilerindeki Zenú halkından gelir. Caña flecha kamışından örülür, adı örgünün dönüp durmasına işaret eder ve 2004'te ulusal bir simge oldu.
Okyanusya
Bilum (file çanta)
📍 Yeni Gine (Papua Yeni Gine)
Bilum, Yeni Gine'de kadınların ağaç kabuğu lifinden elle ilmekleyerek yaptığı esnek bir file çantadır. Yayla kadınları onu askısı alnında, çantası sırtında taşır; içinde 20 kg'a kadar tatlı patates, yam ya da odun olur.
.jpg/330px-National_Maritime_Museum%2C_Sydney_%2C_Dhungala_biganga_(2).jpg)
Possum postu pelerin
📍 Güneydoğu Avustralya (Victoria, Yeni Güney Galler ve Güney Avustralya)
Güneydoğu Avustralya'nın Aborjinleri, onlarca possum postunun kanguru siniriyle birbirine dikildiği pelerinler giyerdi; postun iç yüzüne klan desenleri kazınır ve aşı boyasıyla ovulurdu. 1900'den önce yapılmış pelerinlerden yalnızca bir avuç kaldı.
Tüy pelerin (ʻahu ʻula)
📍 Hawaii Adaları
Hawaii şefleri, olonā lifinden bir ağa bağlanmış minik kırmızı ve sarı tüylerle kaplı ʻahu ʻula pelerinleri giyerdi. Kamehameha'nın büyük pelerininde yaklaşık 80.000 kuştan 450.000 tüy olduğu söylenir; 1779'da bir şef Kaptan Cook'un omzuna böyle bir pelerin örttü.