Her şey aslında nereden geliyor?

Gündelik kelimeler çoğu zaman bugün kullanıldıkları yerden çok uzakta doğmuştur. Her hikâye, kelime türetildiğinde ya da ödünç alındığında kaynak dilin nerede konuşulduğunu ve kelimenin oradan nasıl yayıldığını gösterir.

Kelime

Aardvark (İngilizce kelime)

📍 Kap bölgesi, Güney Afrika

Hollandaca gibi görünür ama aardvark (yuva kazdığı için “toprak domuzu”) Güney Afrika'da, Kap yerleşimcilerinin Hollandacasından doğan Afrikancada türetildi. İngilizce onu 1833'te ödünç aldı; yer domuzları da yalnızca Afrika'da yaşar.

Kelime

Boondocks (İngilizce kelime)

📍 Güney Luzon, Filipinler

“Kuş uçmaz kervan geçmez yer” anlamındaki bu tipik Amerikan argosu aslında Tagalogca: 20. yüzyılın başında Filipinler'deki ABD askerleri bundok, yani “dağ” kelimesini kaptı ve onu ülkelerine “the boondocks” olarak götürdü.

Kelime

Denim (İngilizce kelime)

📍 Nîmes, Fransa

Kotun biraz Fransız: “denim”, Güney Fransa'daki bir şehrin adını taşıyan serge de Nîmes, yani “Nîmes'in serji” ifadesinin kısaltmasıdır. İngilizcede kelime 1690'larda vardı; Amerikan fabrikaları ise 1789'da pamuklu denim dokuyordu.

Kelime

Anorak (İngilizce kelime)

📍 Grönland

Anorak, Grönland dilinde kapüşonlu, su geçirmez bir ceket olan anoraq'tan gelir. İngilizce kelimeyi 1924'te benimsedi; 1980'lere gelindiğinde İngiliz argosu onu sosyal açıdan beceriksiz inekler için de kullanıyordu.

Kelime

Tapioca (İngilizce kelime)

📍 Brezilya'nın kuzeydoğu kıyısı

Bubble tea'den çok önce, Brezilya kıyısındaki Tupi halkı sıkılmış manyoktan dibe çöken nişastaya tipi'óka, kabaca “tortu” diyordu. Portekizli yerleşimciler kelimeyi 1500'den sonra benimsedi; manyokun kendisi de Brezilya'ya özgüdür.

Kelime

Kangaroo (İngilizce kelime)

📍 Cooktown, Queensland, Avustralya

Joseph Banks 1770'te, Cook'un gemisinin onarıldığı bugünkü Cooktown'da, Guugu Yimithirr dilindeki gangurru kelimesini “kanguru” diye not etti. Kelimenin “bilmiyorum” anlamına geldiği hikâyesi bir efsane.

Yerelmiş gibi gelen pek çok yemek aslında bambaşka bir yerde doğdu. Her hikâye, bir yiyeceğin ya da yemeğin ilk nerede ortaya çıktığını ve dünyaya nasıl yayıldığını gösterir.

Yemek

Aki meyvesi (ackee)

📍 Batı Afrika (Senegal'den Kamerun'a)

Aki, Jamaika'nın ulusal meyvesidir, ama ağacı Batı Afrika'ya özgüdür ve 1700'lerin sonuna kadar Karayipler'e taşınmıştı. Bilimsel adı Blighia sapida, Kaptan William Bligh'ı onurlandırır.

Yemek

Çay

📍 Yunnan, Güneybatı Çin

Çay içmek Çin'in Yunnan bölgesinde başlamış olabilir; yerel çay bitkisinin yaprakları orada ilk önce ilaç olarak kullanıldı. Çin efsanesi bu keşfi efsanevi hükümdar Shennong'a atfeder.

Yemek

Peach Melba

📍 Londra (Savoy), İngiltere

Fransız şef Auguste Escoffier, Peach Melba'yı 1892 ya da 1893'te Londra'daki Savoy Oteli'nde, o sırada Covent Garden'da başrol oynayan Avustralyalı soprano Nellie Melba onuruna yarattı.

Yemek

Buffalo kanatları

📍 Buffalo, New York, ABD

Adını hayvandan değil, New York eyaletindeki Buffalo şehrinden alır. Anchor Bar'a göre ortak sahibi Teressa Bellissimo kızarmış kanatları ilk kez 1964'te orada acı sosa buladı; yine de yerel aşçı John Young, Buffalo'da 1961'den beri kanat kızarttığını söylemişti.

Yemek

Yer fıstığı

📍 Güney Bolivya ve Kuzeybatı Arjantin

Yer fıstığı Güney Amerika'da, büyük olasılıkla en yabaniye yakın çeşitlerinin hâlâ yetiştiği Güney Bolivya ya da Kuzeybatı Arjantin'de evcilleştirildi. Yaklaşık 7.600 yıllık, bilinen en eski kalıntılar Peru'dan çıktı.

Yemek

Makadamya cevizi

📍 Güneydoğu Queensland ve Kuzey Yeni Güney Galler, Avustralya

Makadamya Doğu Avustralya'ya özgüdür ve o kıtaya özgü olup yaygın biçimde yetiştirilen tek gıda bitkisidir. Tohumlar 1880'lerde Hawaii'ye ulaştı; Hawaii, Avustralya 1997'de onu geçene kadar onlarca yıl dünya üretiminde başı çekti.

İcatlar çoğu zaman yanlış ülkeye mal edilir. Her hikâye, bir icadın ilk nerede ortaya çıktığını ve herkese nasıl ulaştığını gösterir.

İcat

Dolos (dalgakıran bloğu)

📍 East London, Güney Afrika

Dalgaları dizginlemek için birbirine kenetlenen bu dev beton “beştaşlar”, 1963'te Güney Afrika'daki East London limanı için tasarlandı. Afrikanca adları aşık kemiklerine gönderme yapar ve bugün dünyanın dört bir yanında kıyıları korurlar.

İcat

Kâğıt

📍 Kuzey Çin (Gansu'dan Luoyang'a)

MÖ 2. yüzyıldan kalma en eski kâğıt parçaları Çin'de bulundu; Han sarayı görevlisi Cai Lun da MS 105 civarında kâğıt yapımını geliştirdi. Mısır'ın papirüsü ise farklı bir malzemeydi.

İcat

Aerosol sprey kutusu

📍 Oslo, Norveç

Oslolu Norveçli kimya mühendisi Erik Rotheim, ilk aerosol sprey kutusu patentine 1926'da başvurdu. Sprey kutularını sonradan Amerikalılar, II. Dünya Savaşı'nda sıtma sivrisineklerine karşı böcek ilacı püskürten “bug bomb”larla ünlü yaptı.

İcat

Dönme dolap

📍 Şikago, ABD

Mühendis George Ferris, 80 m yüksekliğindeki ilk dönme dolabı Şikago'daki 1893 Dünya Kolomb Sergisi için yaptı. Amaç, Paris'in 1889 fuarındaki Eyfel Kulesi'ne rakip olmaktı.

İcat

Panama şapkası

📍 Ekvador (Montecristi'den Cuenca'ya)

Panama şapkaları Ekvador'da toquilla palmiyesi hasırından örülür. Yanlış adlarını, kıstaktan geçen Altına Hücum maden arayıcıları da dahil, onları Panama'da satın alan yolculara borçludurlar. UNESCO bu dokuma zanaatını 2012'de listesine aldı.

İcat

Didgeridoo

📍 Arnhem Land, Avustralya

Kuzey Avustralya'nın Aborjin halkları onu, muhtemelen Arnhem Land'de, Avrupalılar gelmeden yüzyıllar önce geliştirdi. “Didgeridoo” adı Aborjin dillerinden gelmiyor; ilk kez 1908'de basılan, sesi taklit eden bir İngilizce kelime.

Çiftçiler, tüccarlar ve kâşifler bitkileri ve hayvanları yurtlarından çok uzaklara taşıdı. Her hikâye, bir türün ya da tarım bitkisinin aslen nereden geldiğini gösterir.

Doğa

Cennet kuşu çiçeği (Strelitzia)

📍 Doğu Kap ve KwaZulu-Natal kıyısı, Güney Afrika

Cennet kuşu çiçekleri Güney Afrika'nın doğu kıyısı boyunca doğal olarak yetişir; orada mavi taç yapraklara konan güneş kuşlarının ayaklarına polen bulaşır. Joseph Banks bitkiye, Mecklenburg-Strelitz Düşesi Kraliçe Charlotte'un adını verdi.

Doğa

Altın hamster (evcil hamster)

📍 Halep yakınları, Suriye

1930'da zoolog Israel Aharoni, Suriye'de Halep yakınlarında bir anne hamsteri ve yavrularını yakaladı. DNA çalışmaları, tüm evcil altın hamsterların tek bir dişiden, büyük olasılıkla o anneden geldiğini gösteriyor.

Doğa

At kestanesi

📍 Kuzey Yunanistan ve Arnavutluk dağları

İngiliz okul bahçelerinin “conker” ağacı aslında Balkanlıdır: yabani at kestaneleri yalnızca Kuzey Yunanistan, Arnavutluk ve çevresindeki birkaç dağ ormanında hayatta kalır. Başka her yerde dikilmiştir.

Doğa

Deve tabanı (Monstera)

📍 Güney Meksika ve Guatemala

Deve tabanı doğada yalnızca Güney Meksika ve Guatemala'nın yağmur ormanlarında yetişir. Adındaki “deliciosa” lezzetli demektir: olgun meyvesi yenebilir.

Doğa

Begonvil

📍 Güney Amerika (Brezilya ve komşuları)

Akdeniz balkonlarının çiçeği begonvil, Brezilya'dan Peru ve Arjantin'e kadar doğada yetişen bir Güney Amerika bitkisidir. Adını, keşif seferi onu kayda geçiren Fransız kâşif Louis-Antoine de Bougainville'den alır.

Doğa

Muhabbet kuşu

📍 Avustralya'nın iç kesimleri

Yabani muhabbet kuşları Avustralya'nın kurak iç kesimlerinin her yerinde yaşar ve yabanilerin hepsi yeşil-sarıdır. Mavi, beyaz ve sarı evcil kuşlar, muhabbet kuşlarının 1850'lerden beri yetiştirildiği esarette elde edilmiş renk varyantlarıdır.

Oyunlar ve sporlar çoğu zaman doğdukları yere sığmaz. Her hikâye, bir oyunun ya da sporun nerede başladığını ve nasıl yayıldığını gösterir.

Oyun

Gateball

📍 Memuro, Hokkaido, Japonya

Gateball 1947'de Hokkaido'nun Memuro kasabasında Eiji Suzuki tarafından tasarlandı; Suzuki, savaştan sonra oyuncağı az olan çocuklar kroke benzeri bir oyun oynayabilsin diye sopaları ve topları kendi eliyle yaptı. Oyun sonradan yaşlıların gözdesi oldu.

Oyun

Cribbage

📍 İngiltere

Cribbage, eski bir İngiliz iskambil oyunu olan noddy'den doğdu ve onu 1600'lerin başında şair Sir John Suckling'in icat ettiği kabul edilir. Puanlar, delik dolu ahşap bir tahtada çubuklar ilerletilerek tutulur.

Oyun

Çapraz bulmaca

📍 New York, ABD

Modern çapraz bulmaca, Liverpool doğumlu gazeteci Arthur Wynne'in 21 Aralık 1913'te New York World gazetesinde yayımlanan “word-cross”uyla başladı. Britanya'nın ilk gazete bulmacası ise ancak 1924'te geldi.

Oyun

Judo

📍 Tokyo, Japonya

Judo 1882'de Tokyo'da Kanō Jigorō tarafından yaratıldı; eski jujutsu stillerini güvenli serbest antrenman etrafında yeniden şekillendirdi, vuruşlar ve silahlar yalnızca belirli kalıp hareketlerde yaşıyor. Adı “nazik yol” demektir.

Oyun

Korfbol

📍 Amsterdam, Hollanda

Korfbol 1902'de Amsterdamlı öğretmen Nico Broekhuysen tarafından, Nääs'ta gördüğü İsveç oyunu ringboll uyarlanarak yaratıldı. Her takımda dört kadın ve dört erkek bulunur.

Oyun

Netbol

📍 Londra, İngiltere

Netbol, 1893'ten itibaren Londra'nın Hampstead semtindeki bir kadın beden eğitimi kolejinde basketboldan türedi; ilk kuralları 1901'de İngiltere'de yayımlandı. Ardından Britanya İmparatorluğu'na yayıldı.