Waar dingen echt vandaan komen

Alledaagse woorden ontstonden vaak ver van de plek waar ze nu worden gebruikt. Elk verhaal laat zien waar de brontaal van een woord werd gesproken toen het werd bedacht of geleend, en hoe het van daaruit verder reisde.

Woord

Aardvark (Engels woord)

📍 Kaapregio, Zuid-Afrika

Het lijkt Nederlands, maar aardvark (“aardvarken”, omdat het holen graaft) werd in Zuid-Afrika bedacht, in het Afrikaans, de taal die groeide uit het Nederlands van de Kaapse kolonisten. Het Engels leende het in 1833, en aardvarkens leven alleen in Afrika.

Woord

Boondocks (Engels woord)

📍 Zuid-Luzon, Filipijnen

Dit typisch Amerikaanse slangwoord voor een afgelegen uithoek is Tagalog: Amerikaanse soldaten in de Filipijnen pikten begin 20e eeuw bundok, “berg”, op en namen het mee naar huis als “the boondocks”.

Woord

Denim (Engels woord)

📍 Nîmes, Frankrijk

Je spijkerbroek is een beetje Frans: “denim” is kort voor serge de Nîmes, “serge uit Nîmes”, een stad in Zuid-Frankrijk. Het Engels kende het woord al in de jaren 1690, en in 1789 weefden Amerikaanse fabrieken al katoenen denim.

Woord

Anorak (Engels woord)

📍 Groenland

Anorak komt van het Groenlandse anoraq, een waterdicht jack met capuchon. Het Engels nam het in 1924 over, en tegen de jaren 80 gebruikte Britse slang het ook voor een sociaal onhandige nerd.

Woord

Tapioca (Engels woord)

📍 Noordoostkust van Brazilië

Lang voor bubbelthee noemden de Tupi aan de Braziliaanse kust het zetmeel dat neerslaat uit uitgeperste cassave tipi'óka, ongeveer “bezinksel”. Portugese kolonisten namen het woord na 1500 over, en cassave zelf komt oorspronkelijk uit Brazilië.

Woord

Kangaroo (Engels woord)

📍 Cooktown, Queensland, Australië

Joseph Banks noteerde in 1770 “kanguru” bij het huidige Cooktown, waar Cooks schip werd gerepareerd, naar het Guugu Yimithirr-woord gangurru. Het verhaal dat het “ik weet het niet” betekent, is een mythe.

Veel eten dat vertrouwd en lokaal aanvoelt, komt eigenlijk van heel ergens anders. Elk verhaal laat zien waar een voedingsmiddel of gerecht voor het eerst opdook en hoe het zich over de wereld verspreidde.

Eten

Akee

📍 West-Afrika (Senegal tot Kameroen)

Akee is de nationale vrucht van Jamaica, maar de boom komt uit West-Afrika en werd tegen het eind van de 18e eeuw naar het Caribisch gebied gebracht. Zijn wetenschappelijke naam, Blighia sapida, eert kapitein William Bligh.

Eten

Appel

📍 Tiensjan, Centraal-Azië

De wilde voorouder van de appel, Malus sieversii, groeit nog in het Tiensjangebergte in Centraal-Azië, waar appels voor het eerst werden gedomesticeerd voordat ze via de Zijderoute naar Europa reisden.

Eten

Pêche Melba

📍 Londen (het Savoy), Engeland

De Franse chef Auguste Escoffier bedacht de pêche Melba in 1892 of 1893 in het Londense Savoy Hotel, ter ere van de Australische sopraan Nellie Melba, die toen schitterde in Covent Garden.

Eten

Aardpeer (topinamboer)

📍 Centraal Noord-Amerika

In het Engels heet hij “Jerusalem artichoke”, maar hij komt niet uit Jeruzalem en is geen artisjok: het is de knol van een zonnebloem uit centraal Noord-Amerika. “Jerusalem” is waarschijnlijk een verbastering van girasole, Italiaans voor zonnebloem.

Eten

Pinda

📍 Zuid-Bolivia en NW-Argentinië

Pinda's werden gedomesticeerd in Zuid-Amerika, waarschijnlijk in Zuid-Bolivia of Noordwest-Argentinië, waar de rassen die het meest op wilde pinda's lijken nog groeien. De oudst bekende resten, zo'n 7.600 jaar oud, komen uit Peru.

Eten

Macadamianoot

📍 Zuidoost-Queensland en Noord-NSW, Australië

Macadamia's komen van nature uit Oost-Australië en zijn het enige op grote schaal geteelde voedselgewas dat van dat continent afkomstig is. De zaden bereikten Hawaï in de jaren 1880, en Hawaï was decennialang de grootste producent ter wereld, tot Australië het in 1997 inhaalde.

Uitvindingen worden vaak aan het verkeerde land toegeschreven. Elk verhaal laat zien waar een uitvinding voor het eerst opdook en hoe ze de rest van de wereld bereikte.

Uitvinding

Dolos (golfbrekerblok)

📍 East London, Zuid-Afrika

Deze reusachtige betonnen “bikkels”, die in elkaar haken om golven te temmen, werden in 1963 ontworpen voor de haven van East London, Zuid-Afrika. Hun Afrikaanse naam verwijst naar de botjes van het bikkelspel, en nu beschermen ze kusten over de hele wereld.

Uitvinding

Papier

📍 Noord-China (van Gansu tot Luoyang)

De oudste snippers papier, uit de 2e eeuw v.Chr., zijn in China gevonden, en Cai Lun, een beambte aan het Han-hof, verbeterde rond 105 n.Chr. het papiermaken. Egyptisch papyrus was een ander materiaal.

Uitvinding

Bril

📍 Toscane (Pisa–Florence), Italië

De bril verscheen rond 1290 in Toscane: in een preek uit 1306 zei een Pisaanse broeder dat de kunst om brillen te maken nog geen 20 jaar oud was. Het verhaal dat Marco Polo in China brillen zag, is een mythe; Chinese bronnen zeggen dat ze werden ingevoerd.

Uitvinding

Reuzenrad

📍 Chicago, VS

Ingenieur George Ferris bouwde het eerste reuzenrad, 80 meter hoog, voor de World's Columbian Exposition van 1893 in Chicago. Het moest de Eiffeltoren van de Parijse wereldtentoonstelling van 1889 naar de kroon steken.

Uitvinding

Lange animatiefilm

📍 Buenos Aires, Argentinië

De eerste avondvullende tekenfilm was niet Sneeuwwitje (1937) maar El Apóstol, in 1917 in Buenos Aires gemaakt door Quirino Cristiani uit 58.000 beelden knipselanimatie. De enige kopie ging in 1926 verloren bij een studiobrand.

Uitvinding

Didgeridoo

📍 Arnhemland, Australië

Aboriginalvolken in Noord-Australië, waarschijnlijk in Arnhemland, ontwikkelden hem eeuwen voordat de Europeanen kwamen. De naam “didgeridoo” is niet Aboriginal: het is een klanknabootsend Engels woord dat in 1908 voor het eerst werd gedrukt.

Boeren, handelaren en ontdekkingsreizigers namen planten en dieren mee, ver van huis. Elk verhaal laat zien waar een soort of gewas oorspronkelijk vandaan komt.

Natuur

Oliepalm

📍 West-Afrika (kust van de Golf van Guinee)

De oliepalm komt oorspronkelijk uit West- en Centraal-Afrika, van Gambia tot Angola, waar mensen hem al millennia gebruiken. Pas veel later werd hij in Maleisië en Indonesië aangeplant, waar nu enorme plantages liggen.

Natuur

Chrysant (tuinchrysant)

📍 China

Tuinchrysanten werden eeuwenlang in China gekweekt voordat ze Japan bereikten. Daar werd de bloem het embleem van de keizer, en daarom heet de Japanse monarchie de Chrysantentroon.

Natuur

Deense dog (hondenras)

📍 Duitsland

Ondanks de naam is de Deense dog een Duits ras zonder bekende band met Denemarken. Duitsers noemen hem Deutsche Dogge; het “Deense” komt van zijn Franse naam, grand danois.

Natuur

Dahlia

📍 Hoogland van Midden-Mexico

Bijna alle wilde dahliasoorten groeien alleen in Mexico, de bakermat en het diversiteitscentrum van het geslacht. De Spaanse botanicus Antonio José Cavanilles noemde de bloem in 1791 naar de Zweedse botanicus Anders Dahl.

Natuur

Bougainvillea

📍 Zuid-Amerika (Brazilië en buurlanden)

De bougainvillea, dé bloem van mediterrane balkons, komt uit Zuid-Amerika en groeit in het wild van Brazilië tot Peru en Argentinië. Ze is vernoemd naar de Franse ontdekkingsreiziger Louis-Antoine de Bougainville, wiens expeditie haar beschreef.

Natuur

Grasparkiet

📍 Binnenland van Australië

Wilde grasparkieten leven in het hele droge binnenland van Australië, en elke wilde is groen met geel. De blauwe, witte en gele huisdieren zijn kleurvormen die in gevangenschap zijn gefokt, waar grasparkieten sinds de jaren 1850 worden gehouden.

Spellen en sporten groeien vaak uit boven hun geboorteplaats. Elk verhaal laat zien waar het allemaal begon en hoe het zich verspreidde.

Spel

Gateball

📍 Memuro, Hokkaido, Japan

Gateball werd in 1947 in Memuro, Hokkaido, bedacht door Eiji Suzuki, die met de hand sticks en ballen maakte zodat kinderen die na de oorlog speelgoed tekortkwamen een croquetachtig spel konden spelen. Later werd het geliefd bij ouderen.

Spel

Agility (hondensport)

📍 Londen (Crufts in Olympia), Engeland

Agility begon als pauzevermaak op de hondenshow Crufts van 1978 in Londen, met honden die over een parcours renden naar het voorbeeld van springwedstrijden voor paarden. Op Crufts 1980 werd het een echte wedstrijd.

Spel

Kruiswoordpuzzel

📍 New York, VS

De moderne kruiswoordpuzzel begon als een “word-cross” van de in Liverpool geboren journalist Arthur Wynne, op 21 december 1913 afgedrukt in de New York World. De eerste kruiswoordpuzzel in een Britse krant volgde pas in 1924.

Spel

Judo

📍 Tokio, Japan

Judo werd in 1882 in Tokio bedacht door Kanō Jigorō, die oudere jujutsustijlen hervormde rond veilig vrij sparren; slagen en wapens leven alleen nog voort in vaste vormen. De naam betekent “zachte weg”.

Spel

Korfbal

📍 Amsterdam, Nederland

Korfbal werd in 1902 bedacht door de Amsterdamse onderwijzer Nico Broekhuysen, die ringboll aanpaste, een Zweeds spel dat hij in Nääs had gezien. Elk team bestaat uit vier vrouwen en vier mannen.

Spel

Netbal

📍 Londen, Engeland

Netbal groeide vanaf 1893 uit basketbal op een opleiding lichamelijke opvoeding voor vrouwen in Hampstead, Londen, en de eerste regels verschenen in 1901 in Engeland. Daarna verspreidde het zich over het Britse Rijk.